گذار از استبداد به مردم سالاری در ایران
- Apr 11
- 6 min read
فهرست
گذار از استبداد به مردم سالاری در ایران
نیره توحیدی
شیرین عبادی
پرستو فروهر
سیامک آرام
این نشست در روز ۲۸ آذر ۱۴۰۴، 19 دسامبر 2025 پیش از آغاز اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ برگزار شده است.
خلاصه در آذرماه 1404، با گذشت زمان از آغاز جنبش «زن، زندگی، آزادی»، فضای سیاسی و اجتماعی ایران همچنان دستخوش تحولات عمیقی است. از یک سو جامعه مدنی ایران با وجود سرکوبهای شدید، همچنان به مقاومت خود ادامه میدهد و از سوی دیگر بحث درباره «چگونگی گذار» از جمهوری اسلامی به یک مردم سالاری دنیاگرایانه (دموکراسی سکولار)، به اصلیترین دغدغهی مردم تبدیل شده است.
حلقه ایران در این نشست تلاش کرد پلی میان مباحث نظری و راهکارهای عملی بزند. مسئلهی امروز تنها نقد وضعیت موجود نیست، بلکه ترسیم نقشهی راهی است که بتواند با کمترین هزینه و پرهیز از خشونت گذار به دموکراسی را ممکن سازد. در این میان، چالشهای درونی اپوزیسیون و نگرانیهایی نظیر «خلأ قدرت»، «خطر جنگ» و «حفظ تمامیت ارضی» نیازمند واکاوی شفاف و بدون تعارف است.
پس این نشست به دنبال عبور از کلیگویی، و پاسخ به این پرسش کلیدی بوده که چگونه میتوان با حفظ تکثر و گوناگونی طبیعی انسان های یک جامعه، به راهکارهای ملموس و اجرایی برای نجات ایران دست یافت.
ویدیو
گزارش نشست
گذار از استبداد به مردمسالاری در ایران: کالبدشکافی راهبردی و کُنشگری گذار
ایران امروز در تلاقیگاه بحرانهای ساختاری و ابربحرانهای زیستمحیطی، اقتصادی و سیاسی قرار گرفته است که کیان ملی را با تهدیدی وجودی مواجه کردهاند. در این وضعیت اضطراری ملی، گذار از ساختار استبدادی به یک نظم سکولار دموکراتیک، نه یک انتخاب سیاسی آرمانگرایانه، بلکه تنها راهکار عقلانی برای مهار فروپاشی و بازسازی کرامت انسانی است. این گزارش بر اساس میزگرد تخصصی نخبگان، به کالبدشکافی راهبردی مسیر پیش رو میپردازد.
۱. چارچوب نهادی و تبیین وضعیت اضطراری ملی
ضرورت گذار از استبداد در ایران، ریشه در بنبست کامل نظام سیاسی دارد. امین فیضپور، از مؤسسان «حلقه ایران»، این نهاد را که در سال ۱۳۹۶ در بستر دانشگاه هاروارد شکل گرفته، مؤسسهای غیرانتفاعی با تمرکز بر توسعه فرهنگی بلندمدت و واکاوی دقیق «اقتصاد سیاسی» معرفی میکند. از دیدگاه او، انسداد فعلی ناشی از «نقض سیستماتیک حقوق بشر بدون دادرسی شفاف» در فجایعی همچون سرکوبهای ۸۸، ۹۶، ۹۸، شلیک به پرواز اوکراینی و جنبش «زن، زندگی، آزادی» است؛ واقعیتی که سیستم را به مرحله «غیرقابل اصلاح بودن» رسانده است.
یکی از کلیدیترین مفاهیم در تبیین این وضعیت، مفهوم «مثلث استبداد» (جمهوری اسلامی، دولت ترامپ و نتانیاهو) است. فیضپور استدلال میکند که این سه ضلع، در یک همسویی نانوشته، با گلآلود کردن فضای سیاسی و ارعاب جامعه مدنی، به دنبال تثبیت استبداد و انسداد مسیرهای کنشگری مستقل هستند. از این منظر، خروج از این بحران مستلزم عبوری بنیادین از کلیت ساختاری است که حیات ملی را گروگان گرفته است.
۲. گذار پارادایمیک: ظهور نظم اخلاقی نوین و مقاومت روزمره
در لایههای زیرین جامعه ایران، یک «گذار پارادایمیک» در جریان است که نشان از عبور اکثریت از دوگانههای سنتی دارد. نیره توحیدی با استناد به مفهوم «نظام اخلاقی نوین ایران»، معتقد است که جامعه در پانزده سال اخیر، فارغ از مبارزات حزبی، به یک «مبارزه فراسیستمی» دست یافته است. این نظم اخلاقی بر ارزشهایی چون کرامت انسانی، راستگویی و آزادخواهی استوار است که در تضاد ماهوی با هسته مرکزی ایدئولوژی حاکم (اسلام سیاسی) قرار دارد.
این تغییر ذهنیت در قالب «مقاومت در زندگی روزمره» تجلی یافته است:
خودآیینی بدن (Autonomy of the Body): پایداری بر پوشش اختیاری به مثابه یک مقاومت وجودی.
بازتعریف مدلهای مردانگی: مشاهدات میدانی پرستو فروهر نشاندهنده افزایش مدارای اجتماعی است؛ حضور مردان با گوشواره یا لاک ناخن در کنار قشرهای سنتی، نشانه شکستن کلیشههای تحمیلی است.
زیست موازی و شکستن انحصار: تولید فیلم، تئاتر و کنسرتهای بدون مجوز، فراتر از فعالیت هنری، به معنای «شکستن انحصار دولت» و اعمال حاکمیت مردم بر فضای فرهنگی است.
۳. تصلب ساختاری و بنبستهای حقوقی قانون اساسی
ساختار حقوقی فعلی، بزرگترین سد در برابر اراده ملی است. شیرین عبادی تأکید دارد که ایدئولوژی حاکم اساساً با اصول بنیادین حقوق بشر در تضاد است. قانون اساسی با تعبیه مکانیسمهای تغییرناپذیر، مسیر تحول درونی را مسدود کرده است.
موانع حقوقی اصلاح (بر اساس اصل ۱۷۷) | شرح و تبیین تحلیلی |
تغییرناپذیری اسلامی بودن نظام | ابتنای کلیه قوانین بر موازین فقهی که حتی پس از فوت رهبری نیز (طبق تحلیل توحیدی) لایتغیر باقی میماند. |
تصلب والیت امر و امامت امت | غیرقابل اصلاح بودن اصول مربوط به رهبری که ساختار را به بنبست مطلق کشانده است. |
حق وتوی مذهبی | نظارت فقهای شورای نگهبان که مانع اصلی استقرار حاکمیت ملی و اراده عمومی است. |
در این میان، پیشنهاد «اکبر علمی» مبنی بر مذاکره نخبگان با خامنهای در زمان حیاتش، به عنوان یک «عقلانیت ابزاری» برای گذار مسالمتآمیز توسط دکتر توحیدی مطرح شد. این طرح پیشنهاد میدهد که «تضمین امنیت فیزیکی و حیات رهبر» به عنوان معاملهای برای تشکیل مجلس مؤسسان و رفراندوم تغییر قانون اساسی استفاده شود. با این حال، شیرین عبادی با نگاهی برآمده از «واقعگرایی انتقادی»، برگزاری هرگونه رفراندوم تحت نظارت سیستم فعلی را غیرممکن دانسته و بر ضرورت نظارت بینالمللی سازمان ملل تأکید میکند.
۴. کالبدشکافی بحران اعتماد و استراتژی «نویز» حاکمیت
یکی از پیچیدهترین موانع همبستگی، «جنگ نامتقارن روایتها» است. سیامک آرام توضیح میدهد که استراتژی حاکمیت، تولید «نویز» (Noise) سیستماتیک در فضای سایبری است. این نویزها از طریق برچسبهایی چون «کاسب خون» یا «فاندی باندی»، نه فقط برای تخریب افراد، بلکه برای «تولید بیاعتمادی عمیق در شهروندان مردد (Undecided)» طراحی شدهاند تا از شکلگیری «سیگنال همبستگی» جلوگیری کنند.
این استراتژی باعث تشکیک گروهها در پروژههای مشترکی نظیر «کمپین نه به اعدام» شده است. شیرین عبادی راهکار عبور از این بحران را در قالب یک «مانیفست شفافیت» ارائه میدهد؛ او معتقد است اپوزیسیون باید صراحتاً مرزهای دقیق میان «آزادی بیان» و «تمامیت ارضی» را تبیین کند تا از سوءتفاهمهای اعتمادزدا جلوگیری شود.
۵. مدلهای مدیریت گذار و آموزههای موج سوم دموکراسی
در استراتژی گذار، تمایز میان «توان براندازی» و «توان حکمرانی» حیاتی است. سقوط ناگهانی بدون وجود نهادهای واسط میتواند به ظهور «اولیگارشی نظامی-مالی» یا دیکتاتوری جدید منجر شود.
مدل سینسیناتوس (Cincinnatus): سیامک آرام این مدل را به عنوان یک «قرارداد اجتماعی» پیشنهاد میدهد؛ کنشگران گذار باید متعهد شوند که پس از انتقال قدرت، هیچ پست سیاسی اشغال نکنند (ایثار سیاسی) تا از تکرار تجربه تلخ ۵۷ و انحصار قدرت جلوگیری شود.
تجربیات جهانی (موج سوم): نیره توحیدی با اشاره به مدلهای لهستان و شیلی، یک درس استراتژیک را یادآوری میکند: در این تجربهها، اپوزیسیون برای جلوگیری از «حمام خون»، آگاهانه از «مجازات فوری مقامات سابق» چشمپوشی کرد تا مسیر سازش نخبگان هموار شود.
نهادمحوری: تشکیل «دولت ائتلافی» تنها پادزهر دیکتاتوری فردی و بازتولید استبداد در دوران پس از گذار است.
۶. نقش دیاسپورا و استراتژی نبرد دیپلماتیک
ایرانیان خارج از کشور باید از «آلترناتیوسازی از خارج» پرهیز کرده و بر «وظیفه تخصصی» (Expert Duty) خود تمرکز کنند. شیرین عبادی تأکید میکند که افشای نفوذ عوامل نظام در دانشگاهها و اندیشکدهها (نظیر پروندههای موسویان و سعیدی) یک ضرورت ملی است.
استراتژی نبرد دیپلماتیک دیاسپورا باید بر «دیپلماسی شهروندی» استوار باشد؛ یعنی تغییر افکار عمومی جهانی به گونهای که دولتهای غربی مجبور شوند حمایت از حقوق بشر را بر منافع اقتصادی کوتاه مدت ترجیح دهند. تأمین اینترنت آزاد و حمایتهای فنی از داخل، از دیگر ارکان این نبرد است.
۷. هشدارها و آسیبشناسی: از مسئولیتگریزی تا تهدید فاشیسم
مسیر دموکراسی با تهدیدهای داخلی جدی مواجه است. پرستو فروهر با نقد تند گزاره «خودشان آوردند، خودشان ببرند»، آن را نوعی «فرار از مسئولیت ملی» و واگذاری عاملیت به قدرتهای خارجی توصیف میکند.
هشدارهای جدی عبارتند از:
ظهور فاشیسم و مهاجرستیزی: برخوردهای شنیع با پناهجویان افغانستانی تحت عنوان «رد مرز»، محصول «دشمنسازی موذیانه حاکمیت» برای تخلیه خشم اقتصادی بر سر ضعیفترین حلقههاست.
خطر واگذاری عاملیت ملی: نیره توحیدی نسبت به دخیل بستن به قدرتهایی نظیر ترامپ هشدار داده و آن را خطر فرو غلتیدن در یک «جنگ تمدنی» (Civilizational War) میداند که ایران را به زمین سوخته تبدیل خواهد کرد.
۸. جمعبندی: پیوند مسیر و هدف در تحقق مردمسالاری
تحقق دموکراسی در ایران مستلزم پیوندی ناگسستنی میان «اخلاق دموکراتیک» و «هدف دموکراتیک» است. طبق سنتز نهایی این میزگرد، کیفیت دموکراسی فردا، در گرو رفتار دموکراتیک امروز اپوزیسیون است. پیروزی سیاسی تنها با غلبه بر بحران اعتماد، پذیرش مسئولیت ملی و پیوند میان جامعه مدنی پویا در داخل و حمایت تخصصی در خارج میسر میشود. تنها از این طریق است که میتوان از «دفورماسیون اجتماعی» جلوگیری کرد و ایرانی آزاد، سکولار و مردمسالار بنا نهاد.
معرفی سخنرانان نشست:
نیره توحیدی پژوهشگر و استاد برجسته در زمینه مطالعات جنسیت و زنان، خاورمیانه، اسلام، فمینیسم و حقوق بشر است. او استاد سابق و مدیر «دپارتمان مطالعات زنان و جنسیت» و مؤسس رشته «مطالعات خاورمیانه و اسلام» در دانشگاه ایالتی کالیفرنیا بوده و از سالها در دانشگاه کالیفرنیا در لسآنجلس بهعنوان پژوهشگر و مدیر بخش "سخنرانی دوزبانه درباره ایران" فعالیت میکند.
شیرین عبادی حقوقدان، وکیل، نویسنده و مدافع برجسته حقوق بشر ایرانی است که در سال ۲۰۰۳ جایزه صلح نوبل را برای تلاشهایش در حمایت از حقوق بشر، بهویژه حقوق زنان و کودکان دریافت کرد.
پرستو فروهر هنرمند معاصر ایرانی متولد تهران است و یکی از چهرههای برجسته هنر مفهومی و سیاسی است. آثار او غالباً نقدهای اجتماعی و سیاسی به موضوعاتی مثل هویت، قدرت، سرکوب و تجربههای شخصی و جمعی را با استفاده از رسانههای مختلف هنری مانند نصبهنر، نقاشی دیجیتال، عکاسی و انیمیشن وارد میکنند.
سیامک آرام استاد رشته علوم کامپیوتر بوده و در حوزه فعالیتهای جامعهمدنی و حقوق بشر نیز فعال است و مدیر سازمان "گروه همبستگی ملی برای ایران" (NSGIran)، در پشتیبانی از جنبش «زن، زندگی، آزادی» در عرصه بینالمللی است.