استعمارستیزی تقاطعی
استعمارستیزی تقاطعی:
واکنشی فمنیستی به جنگ و سرکوب داخلی
Intersectional Anti-imperialism:
A Feminist Response to War and State Repression
حلقه ایران | سخنران: دکتر منیژه مرادیان | مجری: امین فیضپور
دکتر منیژه مرادیان، استاد مطالعات زنان و جنسیت و نویسندهٔ کتاب «آتش درون: انقلابیون ایرانی در آمریکا»، در نشست اخیر حلقه ایران دربارهٔ خیزش «زن، زندگی، آزادی»، ضعف همبستگی چپ غربی با آن، و امکانهای یک «ضدامپریالیسم تقاطعی» سخن گفت. آنچه در ادامه میآید گزارشی تحریری و ویرایششده از این سخنرانی و از بخش پرسش و پاسخ است.
در این نشست حلقه ایران میزبان دکتر منیژه مرادیان بودیم و با او درباره مقاله اخیرشان "خیزش فمنیستی در ایران و سیاست همبستگی" گفتگو کردیم. این مقاله با توجه به جنبش «زن، زندگی، آزادی» که از سپتامبر ۲۰۲۲ در ایران آغاز شد، به دنبال تغییر جهتگیری "عمل فمینیستی فراملی" است.
دکتر مرادیان با بهرهگیری از تجربیات و تحلیلهای فمینیستهای ایرانی که در خط مقدم تلاشها برای سازماندهی یک واکنش فمینیستی فراملی بوده اند، چارچوبهایی را برای تفکر فراتر از دوگانههای "غرب در مقابل شرق" و "سکولار در مقابل مذهبی" تدوین میکند. این دوگانهها نه تنها بر مناقشه آمریکا و ایران حاکم بودهاند، بلکه سیاست همبستگی را نیز تحریف کردهاند. این مقاله «تردید» برخی از فمینیستهای فراملی و مترقی در مواجهه با قیام ایران را به عنوان ترس از بازتولید گفتمانهای اسلامهراسانه در مورد ستم بر زنان مسلمان در چارچوب «جنگ علیه تروریسم» به رهبری ایالات متحد نظریهپردازی میکند.
دکتر مرادیان پس از ترسیم زمینههای پرآشوب سیاست همبستگی در رابطه با ایران - در میان لیبرالهای جریان اصلی، ایرانیان خارج از کشور، فعالان ضد امپریالیست و فمینیستهای فراملی در دانشگاههای غربی - نشان میدهد که چگونه سیاست ستم و آزادی در ایران در تلاقی دیکتاتوری داخلی و سلطه خارجی شکل میگیرد. نویسنده با استفاده از چارچوبی که آن را "ضدامپریالیسمِ تقاطعی" مینامد، به جای اشکال آمریکامحورِ همبستگی با ایران، به دنبال جایگزینهایی برای آن است و پیامدهای گستردهترِ ایجادِ جهان گرایی از پایین را برجسته میکند.
۱. زمینه: جهانی که در بنبست مانده است
مرادیان سخنان خود را بر پایهٔ مقالهاش «خیزش فمینیستی در ایران و سیاستِ همبستگی» (نشریهٔ Meridians) آغاز کرد، مقالهای که در بهار و تابستان ۲۰۲۴ نوشته شده و به نسبت رویدادهای پس از آن، هنوز «آکنده از عواطفِ خیزش زن، زندگی، آزادی و توان بالقوهٔ آن» است. از آن زمان بسیار چیزها رخ داده است: دو جنگ علیه ایران که یکی هنوز «به شکل عجیب خود» ادامه دارد، فروپاشی شدیدتر اقتصادی که به خیزش دی انجامید، کشتار گستردهٔ معترضان به دست حکومت که از نظر بیرحمی در تاریخ ایران بیسابقه است، صدها اعدام، و تحریمهای سختتر. نتیجه، شکاف و قطبیشدنی شدید میان ایرانیان در داخل و دیاسپورا و حتی در میان چپ بوده است؛ نمونهٔ آن، موجِ اتهام و حمله به «نامهٔ همبستگی با زندانیان سیاسی ایران» در گاردین در ماه اوت، که برخی چپها، ایرانی و غیرایرانی، آن را به «یاریرسانی به امپریالیسم» متهم کردند.
او این وضعیت را در چارچوبی گستردهتر قرار میدهد: چپ جهانی چند نسل است که احساسِ «گیر کردن» دارد. کمونیسم رسمی با پایان جنگ سرد شکست خورد و بیاعتبار شد و تاچر اعلام کرد سرمایهداری پیروز شده و «هیچ بدیلی وجود ندارد». وعدههای جنبشهای ضداستعماری و ضدامپریالیستی نیز به دست دولتهای سرکوبگرِ برآمده از دل آنها نقض شد، و همزمان نظامیگری و نسلکشیِ قدرتهای امپریالیستی زندگی را برای بخش بزرگی از جهان ناممکنتر کرده است. نتیجه آن است که ما میان دولتهای امپریالیستی و دولتهای بهاصطلاح ضدامپریالیست گرفتاریم، دو دستهای که هر یک به شکلی بر همان مردم سرکوب و خشونت روا میدارند. در ایران نیز مردم بارها کوشیدهاند جامعه را از درون بهتر، دموکراتیکتر و برابرتر کنند، چه با خواست اصلاحات و چه با خواست پایان رژیم، و پاسخشان خشونت دولتی بوده است. بمبارانها و تحریمهای آمریکا و اسرائیل نیز وضعیت را تحملناپذیرتر کرده و به حکومت «بهترین بهانهٔ ممکن»، یعنی امنیت ملی در زمان جنگ، را برای تشدید سرکوب داده است.
در چنین لحظهٔ دلسردکنندهای، مرادیان اصرار دارد که «زن، زندگی، آزادی» را نباید بهمثابهٔ پدیدهای زودگذر زیر آوار ماههای اخیر رها کرد، بلکه باید با امکانهایی که گشود فکر کرد: روابط اجتماعی بدیل و تصوری از دگرگونی جامعهٔ ایران، و شاید جهان، که در عمل در اعتراض، بحث، نافرمانی مدنی، اعتصاب، تولیدات فرهنگی و دسترسی جهانیِ شبکههای اجتماعی تجسم یافت.
۲. «زن، زندگی، آزادی»: خیزشی انقلابیِ فمینیستی و ضداستعماری
به باور او این جنبش رویدادی تاریخی و یک خیزش انقلابی فمینیستی بود که پرسش جایگاه زنان را از حاشیه به مرکز آرزوی گستردهٔ پایاندادن به نظم اقتدارگرا آورد؛ در حالی که حقوق زنان در انقلاب ۱۳۵۷ به حاشیه رانده شده بود و این فرودستیِ زنان به مبارزهٔ ضداستعماری در تقریباً همهٔ جنبشهای استعمارزدایی در «جهان سومِ» سابق تکرار شده بود. کشتهشدن ژینا امینی به دست حکومت چیزی واقعاً تازه را برانگیخت: خیزشی تودهای که از دانش تجسمیافته و تجربهٔ زیستهٔ سلطهٔ دولتِ پسااستعماری بر بدن زنان، بهمثابهٔ ستون اصلی کل دستگاه سرکوب، برخاست. مردم دریافتند که ستم بر زنان یکی از ستونهای نگهدارندهٔ کل ساختار سرکوب است، نه امری فرعی یا قابل بهتعویقانداختن.
از این رو، برخلاف فمینیسمهای لیبرال یا بورژوایی، این جنبش تنها در پی تغییر قوانین خاص، مانند حجاب اجباری یا تفکیک جنسیتی در مدارس و فضاهای عمومی، و تنها در پی حقوق در دلِ ساختاری بنیاداً ستمگر نبود؛ بلکه میخواست روابط سلطه را در همهٔ سطوح، از خانه و مدرسه تا محل کار و خیابان و دولت، بشکند. مرادیان از مقالهٔ خود نقل میکند که «زن، زندگی، آزادی» یک گسست انقلابی بود که مسئلهای مفهومی و سیاسی را که از ۱۳۵۷ باقی مانده بود حل کرد: رد تقابل دوگانهٔ میان حاکمیت ملی و خودمختاریِ بدنی، تقابلی که بیش از چهار دهه ایدئولوژی حاکم ایران را شکل داده و حتی در جنبشهای دموکراسیخواه نیز مسئلهٔ حجاب اجباری را به حاشیه رانده بود. به همین دلیل، موضع فمینیستیِ علیه همهٔ اشکال سلطه برای مردم از همهٔ قشرها و جنسیتها جذاب بود: مردان به جنبش پیوستند، مسائل آزادی دگرباشان جنسی و ترنس به واژگان و تخیل اعتراض راه یافت، و میلیونها ایرانی در این جنبش زنمحور چشماندازی از برابریخواهی رادیکال دیدند.
این خیزش اقتدار دولت-ملت را نیز بهمثابهٔ افق و حدّ نهایی آزادی به چالش کشید، منطقهای استعماری و همچنین منطقهای مردانهگرا و نظامیشدهٔ ناسیونالیسمِ ضداستعماری را رد کرد، و تاریخ را از گیرکردگی در دوگانههای ژئوپلیتیکی بیرون کشید. مرادیان از فاطمه شمس نقل میکند: «روح حقیقی این جنبش انقلابی، منطق غیردوگانهای آن است. این جنبش از همهٔ منطقهای دوگانه، از جمله شرق در برابر غرب، میگسلد. این بهطور پیشفرض و به معنای حقیقی خود، جنبشی ضداستعماری است، و این وجه باید نه فقط از سوی ما بلکه از سوی جهان نیز به رسمیت شناخته شود.»
فمینیسم جهان سوم و ریشههای تاریخی
برای فهم این ادعا باید به دورهٔ استعمارزدایی، از اواخر دههٔ ۱۹۴۰ تا ۱۹۷۰، و به پروژهٔ «فمینیسم جهان سوم» برگشت که در کشور پس از کشور در واکنش به تنزل زنان به شهروندان درجهٔ دو پدید آمد. همهٔ دولت-ملتها از راه ایدئولوژیهای جنسیت و جنسیتمندی عمل میکنند؛ در جنوب جهانی، زنان حامل فرهنگ و سنت «اصیل» تلقی میشوند که پس از خشونت استعمار غربی باید دوباره بازگو شود، و بدن و جنسیت آنان در خدمت پروژهٔ ملی تنظیم و انضباط مییابد. مرادیان تأکید میکند که این امر ویژهٔ ایران یا اسلام نیست؛ در کشورهای مسیحی و کمونیست نیز تصور جنسیت و تفاوت جنسی بهمثابهٔ امری طبیعی و زیستی برای مشروعسازی پروژهٔ ناسیونالیستی بسیج میشود. فمینیسم جهان سوم استدلال میکرد که با پیدایش دولت پسااستعماری استعمارزدایی پایان نیافته است، هم به دلیل روابط اقتصادی نواستعماری و هم به دلیل رژیمهای داخلیِ اقتدارگرایی مردسالارانه که بر منطقها و گاه نهادها و قوانین بهجامانده از دورهٔ استعمار استوار بودند.
ایران هرگز مستعمرهٔ مستقیم غرب نبود، اما شکلگیری دولت متمرکز و مدرن ایران، که پس از انقلاب اسلامگرایان آن را به ارث بردند و تطبیق دادند، در واکنش به دستاندازیهای اروپا به اقتصاد ایران (از جمله تنباکو و نفت) در آغاز قرن بیستم شکل گرفت؛ دستاندازیهایی که قاجار را سرنگون و راه مشروطه و سپس برآمدن پهلویها را هموار کرد. پروژهٔ اصلی پهلوی ساختن دولت-ملتی متمرکز و مدرن، با همهٔ خشونتش، بود، و شیوهٔ ضداستعماریِ نخبگان ایران آن بود که به غرب ثابت کنند ایران همانقدر روشناندیش، مدرن و قدرتمند است. در ۱۳۵۷ اما، که فساد و نابرابری و سرکوب شاه بخش بزرگی از جامعه را بیگانه کرده بود، روشن نبود که چه دولتی جای این نهاد نواستعماری و غربگرا را میگیرد، و تثبیت جمهوری اسلامی خود در سطوح گوناگون محل نزاع بود.
مرادیان در کتابش فصلی را به خیزش زنان تهران در مارس ۱۹۷۹ اختصاص داده و آن را بخشی از تبارشناسی گستردهتر فمینیسم جهان سوم (یا پسااستعماری) میداند. زنانی که نزدیک به یک هفته، از روز جهانی زن، در عرصهٔ عمومی اعتراض کردند، هم به اقتدارگرایی مردسالار و هم به امپریالیسم غربی چالش مستقیم وارد میکردند و تأکید داشتند انقلاب باید دربارهٔ آزادی برای همه باشد. اما برای مردانی که قدرت را در دست داشتند یا برای آن رقابت میکردند، و برای انقلابیونی که به مبارزهای سلسلهمراتبی معتقد بودند و ضدامپریالیسم را بر «مسئلهٔ زن» مقدم میشمردند، انقلاب تنها دربارهٔ سرنگونی شاه و برپایی دولتی مستقل بود و هر چیز دیگر فرعی، حواسپرتی یا نقطهٔ ضعفی بود که امپریالیستها میتوانستند از آن بهره ببرند. زنانی که به این چشمانداز نمیپیوستند مشکوک بودند: «ستون پنجم» و «ضدانقلابی» و «بورژوا».
«زن، زندگی، آزادی» از بسیاری جهات ادامهٔ فرایندی بود که در ۱۳۵۷ قطع و سرکوب شد: ادعای اینکه اقتدارگرایی مردسالارانه بهای ناگزیر حاکمیت ملی نیست، بلکه کل جامعه و رؤیای حاکمیت و آزادی ملی را مخدوش کرده است. در ۱۴۰۱ جنبش زمینی هیچ فراخوانی برای مداخلهٔ خارجی نداشت؛ بلکه همبستگی جمعیِ مردمی را بهمثابهٔ نیرویی که جامعه را از نو میسازد بازتأیید کرد، یعنی صورتی تازه و فمینیستی از حق تعیین سرنوشت. در درون این همبستگی، آمادگی برای رویارویی با برتریطلبی فارس دیده شد: جنبش کردی که از آن آغاز شد، جنبش بلوچ و دیگر گروههای بهحاشیهرانده که خواست آزادی، خودمختاری و برابری و حقوق اقتصادی و سیاسی بنیادین را مطرح کردند؛ زنانی که حجاب را بیان باورشان میدانستند و علیه حجاب اجباری بیرون آمدند و در کنار زنان بیحجاب راه رفتند؛ پرچمهای رنگینکمان و دیوارنویسیهایی در حمایت از حقوق دگرباشان جنسی و ترنس. این جنبش به «غرب در برابر شرق» یا «فرهنگ مسلمانِ اصیل در برابر نفوذ فاسدکنندهٔ خارجی» فروکاستنی نبود.
۳. سکوت چپ غربی
در غرب، این خیزش فمینیستی باید الهامبخش و موضوع همبستگی میبود، بهویژه برای فمینیستهایی که انرژی زیادی صرف مبارزه با اسلامهراسی و جنگ علیه ترور و دفاع از این اصل کردهاند که زنان مسلمان نیازی به نجاتدهندگان غربی ندارند. اما بسیج هرگونه حمایت صریح و دیدنی بهطرز غمانگیزی دشوار بود. حمایتهایی که شد، دستکم در پژوهش او، همیشه به رهبری و سازماندهی خود ایرانیان بود؛ ایرانیانی که برای اطمینان دادن به دیگران که این جنبش طرفدار آمریکا یا اسلامهراس نیست باید تلاش بسیار میکردند.
مرادیان در کتاب نخستش از «عواطف همبستگی» نوشته است: دلبستگی نیرومند و حسیِ ایرانیانِ دههٔ ۴۰ و ۵۰ خورشیدی به جنبشهای رهاییبخش دیگران، از فلسطینیان تا سیاهپوستان آمریکا. آنان مردمانی را که ستم دیده و برمیخاستند میدیدند و میخواستند به همان شکل با حمایت آمریکا از شاه بجنگند. این طنین عاطفی میان تاریخها و تجربههای بسیار متفاوت امکان میداد که مردم در موضع دریافتِ امپریالیسم آمریکا، هرچند به شیوههای متفاوت، با هم همذاتپنداری کنند. اما چنین عواطفی که امروز پیرامون طیف گستردهای از جنبشهای رهاییبخش در گردش است، میان فعالان آمریکایی و جنبش «زن، زندگی، آزادی» جریان نیافت.
علت، به نظر او، آشکار است و در جنگ کنونی آمریکا با ایران برجستهتر شده: فعالان و پژوهشگرانِ متعهد به مخالفت با امپریالیسم آمریکا نگراناند که به دیوسازی از ایران دامن بزنند و بدینسان مداخلهٔ آمریکا را توجیه کنند. او از مقالهٔ خود نقل میکند: پس از دههها پژوهش فمینیستی که تمرکز غرب بر حجاب را نقد کرده، فرض استعماریِ برابر دانستن حجاب با انقیاد زنان را رد کرده و نشان داده حجاب برای برخی زنان مسلمان میتواند توانمندکننده باشد، برای بسیاری از فمینیستهای ضداستعماریِ مقیم آمریکا واکنش به خیزش زنانی که حجاب خود را میسوزانند، زیرا آن را بخشی جداییناپذیر از ستم بر خود میدانند، گیجکننده بوده است. در مواجهه با تصاویر و اصطلاحات و مطالبات زنان ایرانی، پیشروها و فمینیستهای فراملی غرب اغلب با تردید پاسخ دادند، در حالی که در هر زمینهٔ دیگری اصل بنیادین فمینیستی این است که تجربهٔ زیستهٔ کسانی را که بیشترین تأثیر را میپذیرند در مرکز قرار دهیم. اینبار به جای آن، سکوت یا تردید بود، گویی آنچه در ایران رخ میداد غیرقابلفهم یا غیرمجاز بود، خارج از هر فیلمنامهٔ پیشینِ سیاسی و «رامنشدنی» برای مقولات معمول ژئوپلیتیکی و حتی چپ، مقولاتی که ما را وامیدارند بهجای رابطهٔ جنبش با جامعهای که در آن رخ میدهد، از رابطهٔ آن با امپریالیسم آمریکا آغاز کنیم.
مرادیان این دیدگاه آمریکامحورِ ضدامپریالیسم را عامل سکوت، تردید و حتی در برخی موارد همدستی مستقیم برخی عناصر چپ پیشروی غرب میداند، و به جریانی اشاره میکند که برخی آن را «نئوکمپیسم» مینامند: بازتولید منطق دوقطبی جنگ سرد در هیئتی نو، که در آن هر دولتی که قدرت آمریکا را به چالش بکشد باید حمایت شود. مبارزه با امپریالیسم آمریکا بر هر نگرانی دیگر، از جمله سیاستهای سرکوبگرانهٔ دولت ایران یا اعدام صدها زندانی، تقدم مییابد. کسانی که در هر جای دیگر مخالف مجازات اعداماند، دربارهٔ ایران لب فرو میبندند، چون به آنان اطمینان داده میشود که «بله، در ایران سرکوب هست، همهٔ دولتها سرکوب میکنند، اما این بهاندازهٔ ایستادگی ایران در برابر تجاوز آمریکا و اسرائیل مهم نیست.» به گفتهٔ او، در جنجال نامهٔ گاردین در اوت این روند به پایینترین نقطهٔ خود رسید، هنگامی که فعالان چپ پیشرو در غرب گفتند معترضان کشتهشده «عامل خارجی» بودهاند، و هر کس در برابر جمهوری اسلامی ایستاد مشکوک به صهیونیست یا مزدور آمریکا بودن شد و گویی سزاوار سرنوشت خود بود. چپی که در جاهای دیگر با زندانیکردن انبوه مخالف است و از زبان الغاگرایی (abolitionism) بهره میگیرد، دربارهٔ ایران این ارزشها را کنار میگذارد، به شرط آنکه ایران با امپریالیسم آمریکا بجنگد.
یکی از فاجعهبارترین پیامدها: تصاحب روایت توسط راست
یکی از ویرانگرترین پیامدهای این شکستها و خیانتهای پیاپی آن بوده که عرصهٔ حقوق بشر و حقوق زنان در ایران نخست به لیبرالها و حزب دموکرات و سازمانهای غیردولتی مانند سازمان ملل، عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر، و اخیراً به سلطنتطلبان و کسانی که آشکارا خواهان جنگاند واگذار شده است. مرادیان تأکید میکند که این تصاحب نسبتاً تازهٔ راست کامل، یکپارچه یا موفق نیست و ترکها و مقاومتهای فراوان دارد، اما در نقطهای بهطرز نسبی موفق بوده؛ بخشی به دلیل پول و دسترسی رسانهایِ این نیروها با شبکههای ماهوارهای، اما نه فقط به این دلیل. مردم سالهای سال ایران اینترنشنال و منوتو را تماشا میکردند و این رسانهها از آن رو کشش و قدرت عاطفیِ تازه یافتند که ایرانیان بسیار دلسرد، تروماتیزه و رهاشدهاند: همبستگی دیدنی و حمایت و به رسمیتشناسی از «زن، زندگی، آزادی» و سرکوب آن از سوی چپ بینالمللی یا غربی تقریباً وجود نداشت. استثناهای مهمی هم هست، مانند جنبش زاپاتیستا و بیانیهای که صادر کرد، اما اینها نادر بود. این سکوتِ کرکننده نام چپ را نزد بسیاری از ایرانیان بد کرده و آن را به «مدافعان جمهوری اسلامی» فروکاسته است. پس چگونه میتوان از این کابوس، که از یکسو راه را برای تسخیر راستِ سلطنتطلب و از سوی دیگر برای نسبیگرایی فرهنگی و نئوکمپیسم و تردید باز کرده، بیرون رفت؟
۴. از فمینیستهای پیش از ما بیاموزیم: تبار تقاطعگرایی
پاسخ مرادیان آن است که باید از زنان انقلابی و فمینیستهای پیش از ما، از زنان ایرانی، از زنان جهان سوم و جنوب جهانی و از زنان نژادیشده در شمال جهانی بیاموزیم. «نیازی نیست چرخ را از نو اختراع کنیم.» تازگی ندارد که زنان همزمان با بیش از یک منبع ستم، بیرونی و درونی، روبهرو باشند: هدف قرار گرفتن همزمان از سوی ارتشهای خارجی و نیروهای پلیس داخلی، یا از سوی ایدهها و سیاستهای نژادپرستانه، شرقشناسانه و ضدمسلمان غرب و از سوی ایدهها و سیاستهای سخت مردسالارانه دربارهٔ دین و فرهنگ که از درون جامعه و دولتشان تحمیل میشود. پژوهشهای او دربارهٔ چپ جهانسومیِ آمریکا و جنبشهای ضداستعماری در غرب آسیا و شمال آفریقا نشان داده که زنان همواره در جنبشهای تودهای علیه نژادپرستی، جنگ و استعمار شرکت داشتهاند؛ و از دل همین تجربهٔ زیسته ناچار شدهاند سیاستی فمینیستی و انقلابی صورتبندی کنند که ایدههای مردسالارانهٔ درون همان جنبشهای رهاییبخش را به چالش بکشد، ایدههایی که خودشان از نزدیک تجربه کرده بودند مانع و محدودکنندهٔ توان آنان برای مبارزه در راه آزادی خود و همگان است.
در بافت آمریکا، «تبار یا روایتی ارجاعی» وجود دارد که باید بارها بازگو شود: از «اتحاد زنان جهان سوم» تا «کالکتیو رودخانهٔ کمباهی»، و نوشتههای آنجلا دیویس، اودره لُرد، گلوریا آنزالدوآ و شری مورگا، که به گفتهٔ او نامهٔ همبستگی با زندانیان سیاسی ایران را امضا کرد و به همین دلیل مورد حمله قرار گرفت. این تبار از متفکران و سازماندهندگانِ فمینیست از اولویتدادن مبارزهٔ ملی، مثلاً مبارزهٔ سیاهان علیه نژادپرستی در آمریکا، بر ضرورت ریشهکنی خشونت مردسالارانه و جنسگرایی علیه زنان نژادیشده سر باز زد. آنان فهمیدند که دولت آمریکا علیه همهٔ سیاهان است، اما تا زمانی که مطالبهٔ کرامت و برابری مردان سیاه بر بازتولید ستم مردسالارانه بر زنان سیاه استوار باشد، آزادی واقعی وجود نخواهد داشت. این زنان زبانی برای سخنگفتن از ستمهای همپوشان یا درهمتنیده به ما دادند، همانچه پاتریشیا هیل کالینز و کیمبرله کرنشاو بعدها «تقاطعگرایی» (اینترسکشنالیتی) نامیدند.
مرادیان دو روایت از تقاطعگرایی را از هم جدا میکند. یکی نسخهٔ لیبرال و حقوقی که بر هویت فردی استوار است و میپرسد افرادی با بیش از یک هویتِ ستمدیده چگونه در قوانین و نهادهایی که فقط یک محور ستم، یعنی نژاد یا جنسیت و نه هر دو، را میبینند خوانا هستند یا نیستند (به تعبیر کرنشاو)؛ این همان چیزی است که نظریهٔ انتقادی نژاد به آن میپردازد و شاید روایت رایجتر و شناختهشدهتر باشد. دیگری تبارشناسی رادیکالتری است که از جنبشهای انقلابیِ زنرهبر برخاسته و باور داشت انقلاب باید همهٔ اشکال ستم را پایان دهد و رتبهبندیِ نژادپرستی بر جنسگرایی یا امپریالیسم بر استثمار طبقاتی و مردسالارانه ناممکن است؛ و بدون جایگزینکردن حق تعیین سرنوشت مردمی با نیازها و اراده مردان بر زنان یا دولت بر جامعه نمیتوان به «شر کمتر» (lesser evilism) یا تفکر سلسلهمراتبی تن داد. این تبارشناسی دوم بر ستم ساختاری تمرکز دارد، نه هویت یا فرد، و بر اینکه ستمهای ساختاری چگونه همپوشانی و درهمتنیدگی مییابند. روزنامهٔ «اتحاد زنان جهان سوم» «Triple Jeopardy» (خطر سهگانه: نژادپرستی، امپریالیسم، جنسگرایی) نام داشت و در نخستین شماره نوشت: «مبارزه با نژادپرستی و امپریالیسم باید همزمان با مبارزه برای رهایی زنان پیش برده شود.»
مرادیان یادآوری میکند که استعمار و امپریالیسم خود از راه ایدههای مشخصی دربارهٔ جنسیت و جنسیبودن عمل میکنند؛ این ایدهها فرعی نیستند، بلکه برای شیوهٔ کار و تقویت این فرایندها بنیادیاند. این نقلقول تنها یک نمونه از نمونههای بیشمار است که بسیاری مستقیماً از انقلابهای ضداستعماری، از هند و الجزایر تا ایران، برخاستهاند؛ او امسال کتاب «فصاحتِ سکوت» نوشتهٔ مارنیا لازرگ را، دربارهٔ زنان الجزایری در جنبش استعمارزدایی، تدریس میکند. به دلیل بینالمللگرایی عمیق این نسل از فمینیستهای انقلابی، آنان طنینهای ژرف میان مبارزههایشان را، با وجود تفاوتهای بسیار شرایط (برای نمونه زنان سیاه در آمریکا و زنان الجزایر یا ویتنام)، درک میکردند. این تفاوتها اهمیت داشت اما مانع همبستگی نشد، بتوار یا شیءوار نشد، و جلوی آن را نگرفت که زنان بخواهند با مبارزهٔ یکدیگر برای جهانی بهتر همذاتپنداری کنند و از آن بیاموزند.
۵. «ضدامپریالیسمِ تقاطعی»
در کتابش، مرادیان مفهوم «ضدامپریالیسمِ تقاطعی» را پیشنهاد میکند تا در برابر استدلال مردان چپ و ناسیونالیست بایستد که زنان ایرانی را، وقتی در مارس ۱۹۷۹ علیه قوانین و رویههای تبعیضآمیز برخاستند، «ضدانقلابی» میخواندند. او استدلال میکند که آن زنان طرفدار پهلوی یا امپریالیسم نبودند، بلکه چشمانداز آنان از ایرانی آزاد توسط دوگانههای «امپریالیسم در برابر ضدامپریالیسم» و مدل سلسلهمراتبی رهایی، که در آن امپریالیسم «تضاد اصلی» است، ناخوانا شد. امروز نیز همین را میشنویم: «اصلی، ایستادگی ایران در برابر آمریکا و اسرائیل است و هر چیز دیگر ثانوی»؛ «پس از شاه» جایش را به «پس از جنگ» داده است، و او میپرسد «کی اجازه داریم این مسائل دیگر را بحث کنیم؟» حتی برای مارکسیستهای آن زمان، رهایی زنان باید تا پس از انقلاب سوسیالیستی به تعویق میافتاد و پس از پایان استثمار طبقاتی بهخودیخود «پژمرده میشد» و به هیچ توجه یا مبارزهٔ آگاهانهٔ مشخصی نیاز نداشت.
آنچه امروز او میبیند شکست عمیق چپ ضدامپریالیست در جدیگرفتن فمینیستهای جهان سوم و یادگرفتن از دههها اندیشه و نگارش و کنش آنان است؛ این سنت فکری و تبار روشنفکری است که میشد از آن آموخت، و به نظر او این یادگیری برای بخش عمدهٔ چپ غربی رخ نداده است. او به زنان ایرانی مارس ۱۹۷۹ بازمیگردد که نه دیکتاتوری غربگرا میخواستند و نه دولت اسلامی؛ شعارها گواه بود (که در کتاب تحلیل کرده است): «آزادی نه شرقی است نه غربی، جهانی است» و «ما انقلاب نکردیم که به عقب برگردیم» و «مرگ یا آزادی». این زنان در تقاطع دو نوع اقتدارگراییِ مردسالارانه زیستند، مبارزه کردند و فداکاری دادند: اقتدارگرایی شاهِ غربگرا و جناحهای اسلامگرای حامی خمینی. برای آنکه کنشگران برابر تاریخ و آیندهٔ خود باشند باید با تقاطع سلطهٔ امپریالیستی و دیکتاتوری داخلی روبهرو میشدند، و آنان برای مطالبهٔ انقلابی که در ساختنش سهم داشتند و برای اینکه به آنان خیانت نشود به خیابان آمدند. درست علیه ساختارهای متقاطع سرکوب خارجی و داخلی برخاستند؛ از این رو آن را ضدامپریالیسمِ تقاطعی مینامد.
او امیدوار است این مفهوم، با نامگذاری این مجموعه مسائل و بدیل، جایگزینی برای تصورات مردانهگرا و دولتمحورِ ضدامپریالیسم باشد، خواه «باید مبارزه با امپریالیسم آمریکا را مقدم بداریم» خواه «جمهوری اسلامی ضدامپریالیست است، پس باید از آن دفاع کرد». ضدامپریالیسم تقاطعی اصرار دارد که همهٔ نظامهای سلطهای که مداخلهٔ خارجی و منطقهای استعماری مستحکم میکنند باید برچیده شوند، نه اینکه به نام دین یا فرهنگ ملیِ «اصیل» بازسازی شوند. این رویکرد استعمارزدایی را گسترش و ژرفا میبخشد: نه یک اقدام یکباره برای جایگزینی دولتی با دولتی دیگر، بلکه تعهد به فرایندی از پایین به بالا و مردمی که در همهٔ سطوح جامعه، از خانه و خیابان و مدرسه و محل کار تا قوانین و نهادهای دولتی، جریان دارد. «زن، زندگی، آزادی» صورتبندی نسلی تازه از این مبارزهٔ آزادیخواهانهٔ ادامهدار و ناتمام بود، که پس از دههها تجربهٔ زیسته از حاکمیت پسااستعماری و مجازات امپریالیستی سر برآورد.
بدون چنین جهتگیری، رنج و مقاومت ایرانیان عادی، از خیابان تا زندان و محل کار و دانشگاه، یا میتواند به دست نیروهای سلطنتطلب و جنگطلب مصادره شود یا تهدیدی برای امنیت ملی ایران تلقی گردد؛ زندانیان سیاسی قربانی جانبیِ دولتی قدرتمند و ضدامپریالیست میشوند؛ و بسیاری از افراد خیراندیش بیرون از ایران که به عدالت اجتماعی اهمیت میدهند، چون نمیدانند با تناقض دولتی که با آمریکا و اسرائیل میجنگد و همزمان مهمترین مانع آزادی مردم خود است چه کنند، اصلاً رو برمیگردانند.
۶. جمعبندی
مرادیان سخنرانی را چنین به پایان میبرد: همانگونه که زنان ایرانی و دیگر زنان استعمارشده و نژادیشدهٔ پیش از ما نشان دادهاند، نقطهٔ آغاز باید شیوهٔ زیستهشدن ستم ساختاری باشد، یعنی نحوهٔ فرود آمدن آن بر بدنها و زندگیها. از همین جایگاه است که ظرافتها، همدستیها و تناقضهای نیروهای ساختاری متقاطع خشونت و سرکوب را میتوان فهمید، نظریهپردازی و با آن مقابله کرد. به باور او، این رویکرد، هم از نظر روششناختی و هم سیاسی، میتواند سازگاری اخلاقی و همبستگی فراملی را بدون محو یا نادیدهگرفتن تفاوتها ممکن کند. و جملهٔ پایانی: «همبستگی هرگز دربارهٔ هویت یا یکسانی نیست؛ همیشه رابطهای است در میان تفاوت. و نقطهٔ آغازش بیشتر وقتها احساس دلبستگی به رؤیاهای آزادیِ دیگران است.»
۷. پرسش و پاسخ
۷.۱ پرسش امین فیضپور: بنبستِ میان دو قطب
امین، پس از قدردانی، از تجربهٔ خود و دوستانش در بوستون گفت: در تجمعهای ایرانیان مقابل سازمان ملل علیه رئیسی، طیف گستردهٔ ایرانیان از مجاهدین تا طرفداران پهلوی تا کسانی که هیچکدام را نمیخواستند همصدا شدند، اما چند ماه بعد، به گفتهٔ او، تحت تأثیر رسانههایی وابسته به دولتهایی چون اسرائیل بخش بزرگی از مردم به سوی سیاستهای امپریالیستی کشیده شدند و جنبش فروپاشید، در حالی که چپهای غربی نیز به بهانهٔ اسلامهراسی حمایت نمیکردند. او به تجربهٔ شرکت در یک تجمع ضدجنگ توسط گروهی در بوستون (Mass Peace Action) اشاره کرد که در اعلامیههایش اثری از جمهوری اسلامی نبود، اما در محل، پرچم جمهوری اسلامی را «نشان اصلی» گذاشته بودند، و وقتی آنان پلاکارد «نه به جمهوری اسلامی و نه به جنگ» را بالا بردند، از ایشان خواسته شد آن را جمع کنند. او نشانههای مثبتی نیز برشمرد، مانند پیوندی که برخی میان جنبش «نو کینگز» علیه ترامپ و «زن، زندگی، آزادی» میبینند.
پرسش امین این بود: ما در آمریکا میان دو جریان سنگین خرد میشویم، از یک سو راست افراطی (ترامپ، نتانیاهو) و طرفداران جنگ، و از سوی دیگر گروههای بهاصطلاح ضدامپریالیست که برای مردم و زنان ایران عاملیتی قائل نیستند و عملاً از جمهوری اسلامی حمایت میکنند؛ آنچه دکتر مالجو «چپ محور مقاومت» و در برابر «چپ مردممحور» خوانده و مرادیان «چپ دولتمحور» مینامد. کسانی که خود را «صدای سوم» میدانند و همزمان به استبداد داخلی و جنگ و تجاوز خارجی نه میگویند، چگونه میتوانند از اقلیتی کوچک به اکثریتی اثرگذار تبدیل شوند؟ چگونه «چپِ مطلقگرا» را قانع کنند که استعمارستیزیِ مطلق و یکسونگر او را کور کرده، و چگونه طرفداران جنگ را، یعنی حامیان پهلوی و نتانیاهو و ترامپ، آگاه کنند که در خدمت منافع مردم ایران نیستند؟ هر دو، به گفتهٔ امین، در یک چیز مشترکاند: همذاتپنداری با نوعی پدرسالاری.
۷.۲ پاسخ مرادیان: چشماندازی بر پایهٔ همبستگی
مرادیان گفت این پرسشی بسیار دشوار است و راهحل سادهای ندارد؛ اما چیزی که امید میدهد این است که به باور او هیچیک از دو سو، نه طرفدار جنگ و نه طرفدار جمهوری اسلامی، جهان را درست توضیح نمیدهند. «موج اولیهٔ امیدِ وحشیانه» که شاید آمریکا و اسرائیل بتوانند جمهوری اسلامی را کنار بزنند و چیز خوبی از جنگ برآید، به نظر او «سقوط کرده و سوخته است»؛ هرچند او رفتار برخی چپها را که «پرحرف و بیاعتنا» دربارهٔ آن امید قضاوت کردند نمیپسندد و ساختار عاطفیِ کسی را که آیندهٔ خود را بسته میبیند، حتی اگر با سیاستش مخالف باشد، درک میکند. تمرکز خود او بر سلطنتطلبان و طرفداران جنگ نیست، بلکه بر چپ و دیگر فعالان ضدجنگ و فمینیستهاست: چگونه بینالمللگراییِ همبستگی را بازسازی کنیم که فقط به این دلیل که کسی با هژمونی آمریکا و اسرائیل مخالف است به حمایت از دولتهای سرکوبگر نینجامد؟
او دیدگاهی را که رایج است نقد میکند: «چون آمریکا ایران را بمباران یا تحریم میکند، وظیفهٔ ما در آمریکا فقط نقد دولت آمریکاست و بقیه با مردم ایران.» به نظر او فشار بر دولت آمریکا ضروری، اما کافی نیست و دربارهٔ دیگر جنبشهای رهاییبخش هم چنین رفتاری نداریم؛ دربارهٔ فلسطین هم فقط «تسلیح اسرائیل را متوقف کنید» نمیگوییم، بلکه از همبستگی با فلسطین سخن میگوییم و آن را جنبشی برای رهایی انسانی و علیه فاشیسم و استعمار میدانیم. پرسش او این است: چگونه ایران را به همین شکل «خوانا» کنیم؟ همانطور که «جان سیاهان مهم است» بهطور جهانی طنینانداز شد، «زن، زندگی، آزادی» نیز باید چنین میشد، یعنی به رسمیت شناخته شدن بهعنوان گسستی تاریخی و خیزش فمینیستی غیرغربی که ریشه در تجربهٔ زیسته و اصل حق تعیین سرنوشت داشت. نشدنِ آن «بسیار دردناک» است.
مرادیان به تجربهٔ خود در ۱۳۸۸ اشاره کرد، وقتی «جمعیت فمینیستی ایرانی رها» (Raha Iranian Feminist Collective) را شکل دادند چون از گفتمان آن زمان ناراضی بودند: نمیخواستند سلطنتطلبان و مجاهدین بر اعتراضها مسلط شوند و نمیخواستند هیچ فیلمنامهٔ شرقشناسانهای دربارهٔ ایرانیان بازتولید شود. او به یاد میآورد که با پلاکاردی با مضمون «هیلاری کلینتون، چه کسی تو را آزاد میکند؟» راه رفتند؛ شعار اصلیشان «رهایی از پایین میآید» بود و باید با «فمینیستهای امپریالیست» و سلطنت هر دو مخالفت میکردند. تفاوت امروز با ۱۳۸۸ دو چیز است: ما در دورهٔ اصلاحطلبی نیستیم و در لحظهٔ بیگانگی و مخالفت تودهای با رژیم از درون کشور هستیم؛ و حضور بسیاری از ایرانیان که در ایران بزرگ شدهاند و تصوری سادهانگارانه یا کلیشهای از جامعهٔ ایران ندارند، که پیچیدگی و ظرافتها و تناقضها و تاریخ آن را میشناسند و میتوانند خودشان از خود و تجربهشان نمایندگی کنند. بازگرداندن باور به اینکه مردم واقعاً میتوانند خود را رها کنند مهم است، و پس از کشتار دی (ژانویه گذشته) نوعی ناامیدیِ جمعی پدید آمد که «ما نمیتوانیم». مرادیان میگوید دلیل این حال را میفهمد، اما «مردم در آن نقطه نمیمانند» و نمیتوان از تاریکترین لحظهٔ شکست سیاست ساخت؛ پاسخ او پاسخگو نگهداشتن خودمان در برابر مبارزات و اعتراضهای داخل ایران و ادامهٔ همین کار است. امین نیز افزود که «ما راهی جز ادامهٔ مبارزه نداریم؛ به قول دکتر مدنی در نامهای به دکتر آصف بیات، لازم نیست امید رسیدن داشته باشیم، باید شجاعت ادامه دادن داشته باشیم.»
۷.۳ پرسش علی باروتیان: آیا چارچوب نظری شما خود با مشکل روبهرو نیست؟
علی باروتیان، که مقالهٔ مرادیان را پیشتر خوانده و نقد او به آکادمی غربی را مهم دانست، پرسید: آیا همین مسئله در چارچوب نظری خود مرادیان نیز وجود ندارد؟ او میگوید حمایت از پهلوی در مقاله عمدتاً در ارتباط با سیاست خارجی آمریکا و اسرائیل و تلاشی برای تحمیل بازگشت سلطنت دیده شده است؛ اما اگر بخشی از مردم داخل ایران، با عاملیت سیاسی مستقل خود، بازگشت پهلوی یا رهبری او برای دورهٔ گذار به دموکراسی را بخواهند یا بپذیرند، این در چارچوب نظری او چگونه صورتبندی میشود؟ آیا این خود نوعی تقلیلگرایی نیست، بهویژه وقتی چارچوبهای انتقادی و ضدامپریالیستی آمریکایی حتی بسیاری از اساتید ایرانی را، که سالهاست از تجربهٔ رنج مردم ایران دورند، اسیر کرده است؟ او افزود که به گمانش اساتید و دانشجویان همیشه در ترساند، چون هر چیز برخلاف جریان اصلی به حاشیهراندهشدن و از دست رفتن فرصتها میانجامد، و حتی برای چاپ مقاله یا دفاع از پایاننامه باید خود را با این چارچوب تنظیم کنند؛ اما گروهِ مستقلِ دانشگاهیان داخل ایران مسئله را «چپ و راست» نمیبینند و میان پذیرش رهبری پهلوی، دنبال گذار بودن، یا حتی دنبال مداخلهٔ خارجی بودن، با مسائل ضدامپریالیستی و ضداستعماری تناقضی نمیبینند.
۷.۴ پاسخ مرادیان: هر چارچوبی خطر دارد
مرادیان پذیرفت که هر چارچوب نظری خطرهایی دارد و ادعا نمیکند مشکل را حل کرده است. او میکوشد دو چیز را همزمان نگه دارد: ضرورت مقاومت در برابر سلطهٔ خارجی، چون امپریالیسم پایان نیافته و آمریکا و اسرائیل، و بهطور متفاوت چین و روسیه، در غرب آسیا نقش ویرانگر دارند و از حکومتهای سرکوبگر در سراسر منطقه حمایت میکنند، و بنابراین نمیتوان چشماندازی منطقهای از رهایی را بدون کنار زدن حمایت آمریکا از این رژیمها، عرب و اسرائیل، تصور کرد؛ و همزمان رهاکردن ضدامپریالیسم از شکل ملیگرایانهٔ مردسالار و دولتمحورش، که به گفتهٔ او در کشور پس از کشور به زنان خیانت کرده، به پایاندادن به نابرابری طبقاتی نرسیده و ناسیونالیسم قومی را بازتولید کرده است. پرسش دربارهٔ اینکه آیا دولتی که مردسالار و قومگرا و سرمایهدار نباشد ممکن است، پرسشی بزرگتر است. سهم او بازتصور سیاست ضدامپریالیستی از راه چارچوب فمینیستیِ استعمارزدا است، چون آن را برای ساختن جهانبینی بدیل «توانبخشترین» مییابد.
او «زن، زندگی، آزادی» را یک «پروژهٔ جهانسازی» میبیند: جنبش در سرنگونی دولت یا تغییر قانونی موفق نبود، اما مردم را وادار کرد تازه فکر کنند که چگونه میتوانیم با یکدیگر نسبت برقرار کنیم، چگونه در فضای عمومی حرکت کنیم، و چگونه زندگی کنیم اگر فرودستی زنان نسبت به مردان اصل سازماندهندهٔ جامعه نباشد. دربارهٔ حمایت از پهلوی هم، منظور او از «آغاز از تجربهٔ زیسته» این است که باید فرایند تاریخیای را که این حمایت را پدید آورده فهمید، زیرا چیزی ثابت و پایدار نیست؛ تا چند سال پیش حتی میان منتقدان حکومت در ایران حمایتی از سلطنتطلبی نبود. او باور ندارد بازگرداندن پهلوی یا سلطنت ایرانیان را آزادتر کند، چون به باور او استثمار و نابرابری و پدرسالاری را بازتولید میکند و آن چشمانداز امیدبخش روابط اجتماعی و اقتصادی بدیلی را که ایرانیان در عمل برایش میجنگیدند نشان نمیدهد.
دربارهٔ «چه کنیم وقتی مردم قتلعام میشوند؟» که از جمله باروتیان طرح کرده بود، او هشدار میدهد: کشتار پیش از جنگ رخ داد و جنگ چند هفته بعد آمد؛ اگر درست بود که مداخلهٔ نظامی آمریکا میتواند جلوی سرکوب را بگیرد و زندگی را بهتر کند، این بحثی واقعی بود، ولی هیچ شواهد تجربی برای آن نداریم و موارد بسیاری، افغانستان و عراق، خلاف آن را نشان میدهد. پس باید آن احساسات را واکاوی کرد: از کجا میآید؟ آیا نوعی «استثناگرایی ایرانی» در کار است؟ باید آن را تاریخیسازی و توضیح داد، اما رد نکرد؛ بویژه در برخورد با مردم داخل ایران باید به ته مسئله رسید: امیدشان چیست؟ آیا این تنگشدن و بستهشدنِ تخیلات سیاسیِ گستردهای است که چند سال پیش وجود داشت؟ به همین دلیل میخواهد به لحظههای امکان، چه یک هفته در مارس ۱۹۷۹ و چه ماههای اوج «زن، زندگی، آزادی»، برگردد و از آنها نظریه بسازد، نه فقط از لحظههای شکست و ناامیدی.
۷.۵ پرسش یکی از مهمانان و پاسخ
یکی از حاضران (به انگلیسی) پرسید آیا این رویکرد استعماری نیست که کسی که هرگز در ایران زندگی نکرده و رنج مردم عادی را نچشیده برای آنان تجویز کند چه خوب است و چه بد؛ مردم ایران عاملیت دارند و یک یا دو کانال تلویزیونی ذهنیت جامعه را عوض نمیکند، چنانکه بیش از صد کانال حکومت نیز عوض نکرده است؛ ذهنیت استعماری همهچیز را به سیاستهای اسرائیل یا رسانههای بینالمللی تقلیل میدهد.
مرادیان پاسخ داد: ایرانیان در درجهٔ نخست از سیاستهای دولت خود رنج میبرند، البته در قابی بزرگتر از تحریم و انزوا و مجازات مستمر و اکنون تجاوز نظامی؛ ولی برای مردم داخل ایران، دشمن اصلی دولت خودشان است و این «اگر آنجا باشی بسیار آشکار است». بنابراین ذهنیتی استعماری است که شکایتها و احساسات واقعی مردم را سبک بشمارد. اما او نتیجهٔ سیاسی را از پیشتعیینشده نمیداند: ایرانیان سالها خیزشها و مبارزهها و ادبیاتهای متفاوتِ اعتراض را گذراندهاند، از جمله دوران اصلاحطلبی که در آن کسی سرنگونی رژیم را نمیخواست؛ او میگوید خودش هرگز اصلاحطلب نبود و آن زمان هم «کمی دورافتاده» بود، اما «مردم همانجا بودند و خوب بود». او اینجا نیست که به ایرانیان بگوید چه کنند؛ میگوید در ۱۴۰۱ مردم برای دگرگونی جامعهٔ خودشان به خیابان آمدند و پهلوی و آمریکا و هیچکس را صدا نمیزدند، و باید فهمید پس از آن چه رخ داد که احساس «نیاز به آمدن سلطنت» یا سودمندبودن جنگ پدید آمد. او به سیاست هویت به این معنا باور ندارد: «با اعضای خانوادهٔ خودم در ایران هم بر سر چیزها اختلاف نظر داریم»؛ مسئله «ایرانیِ اصیل» ساختن نیست. از خود میپرسد نقشش چیست، و پاسخ او این است که به ایرانیان نگوید چه کنند، بلکه چگونه شکلهایی از همبستگی بینالمللی بسازیم. و میپرسد: آیا همبستگی هنوز برای حاضران ارزش است؟ آیا هنوز به همبستگی بینالمللی نیاز داریم یا «هر کشوری برای خودش»؟ او باور ندارد آمریکا یا پهلوی خواستهها و شکایتهای مردم را برآورده کنند و فکر نمیکند اکثریت ایرانیان از پهلوی حمایت کنند، همانطور که تظاهراتهای تودهای حامیان جمهوری اسلامی نمایش دیدنیِ یک اقلیت است.
۷.۶ نظر امین دربارهٔ مسئلهٔ پهلوی
امین افزود که با خانوادهاش در ایران هر روز در تماس است و بخشی از حرف باروتیان را درک میکند: بخش قابلتوجهی از مردم ایران امروز نوستالژیِ عمیقی به دورهٔ پهلوی دارند، پس از پنجاه سال زیر جمهوری اسلامی که به فقر و استیصال رسیدهاند، آن دوره، حتی اگر مردسالار بوده («کمتر پدرسالار از این»)، جذابتر به نظر میرسد؛ و در ۱۳۵۷ خمینی و اسلامگرایان انقلاب را «هایجک» کردند و عوامل رژیم شاه را بدون محاکمهٔ عادلانه کشتند و این در دل مردم مانده است. به نظر او چپ نیز باید این را در نظر بگیرد و نوعی آشتی میان دیدگاهها بجوید. اما در عین حال، پانزده سال پیش پهلوی را کسی نمیشناخت، و محبوبیت امروز او تا حد زیادی ساختهٔ دستگاههای پروپاگاندا و رسانههایی است که بهویژه از ۲۰۲۲ برای «ریبرند» او فعال شدند.
۷.۷ پرسش دربارهٔ اثربخشی اعتراضهای خیابانی و پاسخ
یکی از پژوهشگران (دانشگاه کلگری) پرسید: ما در دانشگاه یک پا در دنیای دانش و یک پا در دنیای کنشگری داریم؛ اما اعتراضهای خیابانی در خارج چقدر مؤثرند؟ در کانادایی که پیشاپیش با ایران روابط سیاسی ندارد و تحریمها را اعمال کرده، رفتن به خیابان گاهی فقط «رضایتسازی» برای جنگ و تحریم بیشتر است. چگونه تفاوت بگذاریم میان اعتراضهایی که برای مردم داخل ایران قدرت میسازند و آنهایی که «توافق میسازند» برای سیاستهایی که کنترلی بر آن ندارند؟ چه نشانههای مشخصی نشان میدهد کنشگری ما مفید است؟
مرادیان نخست گفت انتشار مقالهاش بسیار دشوار بود؛ مجلهها پیاپی رد میکردند، چون «آنچه باید گفت» نبود، و حدود دو سال طول کشید. دربارهٔ خیابان گفت هیچ تاکتیکی را نباید بت کرد. گاهی تظاهرات مهم است چون کسانی را که باید همدیگر را بیابند کنار هم میآورد و «برای یافتن همدیگر و ساختن اجتماع». در تاریخ هر سازمان و جنبش فمینیستی، مردم باید دور هم جمع میشدند؛ همینکه داستانهایمان را به هم میگوییم، همکاری میکنیم و از هم یاد میگیریم، فضایی برای تعیین اینکه چه میاندیشیم و چه پیامی به جهان میدهیم میسازد، و سیاستی قابلدیدن و در دسترس که دیگران را جذب کند. تظاهرات برای رساندن این پیام به مردم داخل هم میتواند مهم باشد: «ما با شما هستیم، شما را میبینیم، برایمان مهم هستید، به ما مهم است که زنده بمانید یا بمیرید.» ایرانیان بارها پرسیدهاند «دنیا کجاست؟» پس همبستگی در خیابان دو معنا دارد؛ اما فقط یک تاکتیک است. گاهی خیابان امن نیست یا فضای سیاسی آنقدر راست است که هر مداخلهای مصادره و علیه آدم استفاده میشود.
او از تجربهٔ «فمینیست ... [نام کالکتیو نامطمئن]» گفت: وقتی جنبش فعال بود خیابان رفتند و در روزهای جهانی همبستگی، مثل روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان؛ پیش از جنگ نیز با شعار «نه جنگ، نه جمهوری اسلامی، نه شاه» حضور یافتند تا بگویند ایرانیان حق ترسیم سرنوشت خود را دارند. با بنرها و شعارها میشود فضایی باز کرد برای این استدلال که رهایی از پایین میآید و «نه رهبر، نه شاه»، و موضع ضدجنگی متفاوت با «چپ دانشگاهی» بیان کرد. در نیویورک، به دلیل سلطهٔ جناحهای «ایران را دوباره بزرگ کنیم»، طرفدار ترامپ و جنگ و سلطنتطلب، دشوار بود؛ برای همین بخش مجزایی داشتند با شعار و پلاکارد خودشان، چون بسیاری از ایرانیان، که از کشتار وحشتزده بودند ولی ترامپ و نتانیاهو و پرچم اسرائیل را نمیخواستند، آنان را بهمثابهٔ بدیلی یافتند که غم را به جنگ تبدیل نمیکند. این او را به یاد شعار پس از ۱۱ سپتامبر میاندازد: «سوگ ما فریاد جنگ نیست.» با این حال بسیار به حاشیه رانده شدند و اکنون خیابان در اولویت نیست. اکنون گزارشی گسترده دربارهٔ اعدامها تهیه کردهاند و میپرسند چرا اعدام مسئلهٔ فمینیستی است و استدلال فمینیستی علیه مجازات اعدام چیست: «کنشگری معرفتی»، در رابطهٔ مجاورتر میان نظریه و عمل، چون «هیچکس پاسخ را ندارد».
دربارهٔ خطر اینکه سیاستمان تحریف و علیهمان بهکار رود، میگوید راه تضمینشدهای نیست (نامهٔ گاردین را میبینیم که اغلب با بدخواهی مورد حمله قرار گرفت)، اما میتوان با روشنبودنِ هرچه بیشتر دربارهٔ آنچه برایش و علیه آن هستیم کار را دشوارتر کرد. «ولی فکر نمیکنم سکوت پاسخ باشد. از این فکر که بگوییم "خیلی سخت است" بیزارم.» جز برای کسانی که نگران شهروندی یا ویزایشان هستند، جمعاً باید این را مبارزهای بلندمدت دید و در رسانههای اجتماعی یا خیابان یا هر شکل دیگر، بهطور عمومی و دیدنی، تحلیل و شیوهٔ دیگری از اندیشیدن دربارهٔ ایران ارائه داد.
۷.۸ پرسش محبوبه: همبستگی فمینیستی منطقهای و فمینیستهای کُرد
محبوبه پرسید: با جنگ کنونی و آنچه در مناطق کردنشین رخ میدهد، چه درسهایی میتوانیم، بهعنوان فمینیستهای خاورمیانه، از فمینیستهای کرد بیاموزیم که دهههاست با انواع استعمار و استثمار و جنگ میجنگند و هویت فمینیستی خود را در برابر جنگ و مردسالاری حفظ کردهاند؟ و در فضایی که جنگ آن را شدیداً امنیتی کرده و هر کنشی را به قدرتهای خارجی متصل میکند و سرکوب را تشدید کرده، چه امکانی برای «همبستگی فمینیستی منطقهای» میبینید، همان همبستگی که پس از «زن، زندگی، آزادی» میان فمینیستهای ترکیه، مناطق کردنشین، لبنان و مصر اهمیتش را دیدیم؟
۷.۹ پاسخ مرادیان: درس کردی و فلسطین
مرادیان گفت متخصص این موضوع نیست، اما آنچه محبوبه گفت درست است: مخالفتی پیگیر با بیش از یک منبع ستم همزمان. جنبش کرد از نخستین مقاومتهای دموکراتیک تودهای در برابر تثبیت جمهوری اسلامی بود و خشونت دولت پسااستعماری را از دیرباز تجربه کرده؛ اما سنت فمینیستی ژرف و الهامبخشی دارد که در عین مقاومت در برابر دولت، با تغییر روابط اجتماعی و برابریخواهی جامعه، پدرسالاری را نیز به چالش میکشد، چون آزادی همگان از این راه ممکن میشود. او معتقد است آموختهٔ فمینیستهای کرد بود که «زن، زندگی، آزادی» را «مانند آتش در هیمه» گسترد و تخیل مردم را در سراسر کشور گرفت؛ و این از دلایل «گسست تاریخی» بودن آن است، نه فقط برای جنسیت، بلکه برای امکان شکستن قومگرایی و اندیشیدن به آزادی کردها بهمثابهٔ بخشی از آنچه ایرانی دیگر میتواند باشد.
دربارهٔ همبستگی منطقهای، میگوید نشستهایی در حال برگزاری است و گروههای کوچکی از فمینیستها از مناطق مختلف میکوشند دربارهٔ وضعیت کنونی گرد هم آیند. این تلاشها «کوچک و نوپا» است. آنچه بیشتر ممکن میبیند همبستگی فمینیستی علیه جنگ و مخالفت با آمریکا و اسرائیل است؛ اما دربارهٔ سرکوب دولتی در داخل ایران، این «مانع پیچیده» است. او اکنون مقالهای مینویسد دربارهٔ اندیشیدن همزمان به فلسطین و ایران، چون بحث دربارهٔ همبستگی منطقهٔای بدون فلسطین ممکن نیست، و ژئوپلیتیک ایرانیان و فلسطینیان را به شکل تراژیکی در برابر هم قرار داده است. اگر نتوانیم این را بازاندیشی و بازجهتدهی کنیم و تصور کنیم که رهایی فلسطینی و رهایی ایرانی میتواند دست در دست و در همبستگی با هم باشد، به جای «محور مقاومت» و مانند آن، «مشکل بزرگ» است و همبستگی فمینیستی منطقهایای که ژرفاً با آرزوهای رهایی در هر کشور و در سطح منطقه درگیر باشد ممکن نخواهد شد.
۷.۱۰ پرسش پایانی امین: چه کار ملموسی میتوانیم برای مردم داخل ایران بکنیم؟
امین پرسید: از تجربیات اخیر خودش در فعالیتهای حقوقی و حقوق بشری، چه کار عملی، فوری و ملموس (something tangible) برای مردم داخل ایران میتوان کرد؟ او استدلال کرد بخش قابلتوجهی از کشیدهشدن مردم به سوی تجاوز خارجی این است که در فقر و استیصالاند و به کمک فوری نیاز دارند؛ جمهوری اسلامی که نهتنها کمک نمیکند بلکه اوضاع را بدتر میکند، و نیروهای خارجی و پروپاگاندا میگویند «آمدهایم نجاتتان دهیم»؛ مردم میدانند دروغ میگویند اما به هر حال «لمس میکنند» که مثلاً چند نفر از سپاه کشته شدند و کمی از استیصالشان کم میشود. او افزود ما، یعنی جریان میانه و «قشر خاکستری»، بدیلی ارائه نکردهایم؛ تلاشهایی مثل شبکهٔ فمینیستی مورد اشاره و ائتلافهای جهانی آغاز شده، اما هنوز کمک ملموسی به مردم فقرزده و داغدار و به دهها هزار زندانی سیاسی در شکنجه و اعدام نرساندهاند؛ باید بتوانیم بدیلی بسازیم که «نه جمهوری اسلامی، نه جنگ، نه پهلوی» باشد.
۷.۱۱ پاسخ پایانی مرادیان: کارزار، کمک متقابل، ساختن بدیل
مرادیان پاسخ داد باید علیه اعدامها کارزار کرد و از هر پلتفرمی برای نامآشنا کردن هرچه بیشتر زندانیان استفاده کرد، تا مبارزه علیه اعدام و برای آزادی زندانیان سیاسی کاری نباشد که فقط راست انجام میدهد؛ باید آن را پس گرفت و موضعی مردمی کرد که در جنگ و تحریم «حل» نشود. این کارزار را باید بخشی از مخالفت با جنگ و تحریم دانست: همهٔ اینها اشکال خشونت علیه همان مردماند، کسانی که تحریم و بمباران میشوند و عزیزانشان در زندان یا تهدید به اعداماند. افزون بر کارزارهای «تبلیغی»، کمک مادی هم ممکن است، هرچند با تحریم دشوار است: اشکالی از کمک متقابل (mutual aid) سازماندهی شده و راههایی برای کمک مستقیم به صندوقهایی هست که از دولت نمیگذرند و واقعاً میتوانند به مردم کمک کنند. و سومین مورد ساختن بدیل سیاسی است.
«و اینجاست که دردناک میشود، چون چپ بسیار ضعیف است»، یعنی کسانی چون ما که با اعدام و جنگ و سرکوب دولتی مخالفیم، چون نسلهاست شکست تاریخی خوردهایم. معادل «تیپهای لینکلن» را نداریم: زمانی که فرانکو در اسپانیا قدرت میگرفت، کارگران از سراسر جهان رفتند و بهجای فراخواندن دولتهای آمریکا یا بریتانیا، دوشبهدوش مردم اسپانیا علیه فاشیستها جنگیدند. ما سازمانهای تودهایای نداریم که «تیپهای لینکلنِ» ما را به همراهی مردم ایران بفرستد؛ پس محدود به موضع «ضعیف و ناامیدکننده» کارزارهای رسانهای، جمعآوری کمک و آموزشیم. اما «اینکه نتوانیم جلویش را بگیریم به این معنا نیست که تلاشکردن اشتباه است»؛ بهتر است با شیوههایی که مردم ایران ببینند و بدانند فعالیت کنیم و سازمان بدهیم، چون به باور او دانستن اینکه تنها نیستند و کسانی هستند که اهمیت میدهند، سازمان میدهند و میکوشند بدیلی بسازند، به مردم کمک میکند. و به بدیلی در برابر سلطنتطلبان و راست نیاز داریم: «اگر تجربهٔ ایرانِ پسااستعماری به بازگشت سلطنت بینجامد، به نظرم فاجعه و تراژدی است. ایرانیان بسیار بهتر از این را سزاوارند و توانستهاند بسیار بیش از این تصور کنند و برایش بجنگند.»
او میگوید ما نیز، مانند کسانی که پیش از ما آمدهاند و دربارهٔشان در کتابش نوشته، باید از این فضای دیاسپورا یا تبعید، و آزادیهایی که هرچند روزبهروز تنگتر شده برای نوشتن و گفتن و اندیشیدن و سازماندهی داریم، استفاده کنیم تا بدیلهای سیاسی بسازیم که برای مردم ایران معنادار باشد، نه با گفتن اینکه چه بکنند و نسخه پیچیدن، بلکه با آغاز از رنج و بحران و شرایط واقعی زمین. نمونهاش پروندهٔ ویژهای است که تقریباً یک سال پیش با آیدن نیکو در نشریهٔ جدلیه منتشر کرد، شامل هفت مقاله دربارهٔ بحرانهای مرکب جامعهٔ ایران، موانع آزادی و آنچه مردم با آن روبهرو هستند، بدون اینکه به نتیجهٔ راستِ سلطنتطلبانه دامن بزند. جمعبندی او: «به نظرم این همان کاری است که باید ادامه دهیم، هرچند ناکافی و ضعیف و رقتبار و ناخرسندکننده باشد.»
امین در پایان از مرادیان بهخاطر وقتی که با وجود خستگی و فشار تدریس و کنشگری گذاشت تشکر کرد، و امیدوار بود این گفتگوها به نزدیکتر شدن گروههای گوناگون و همکاری برای ساختن آیندهای بهتر از این شرایط تاریک و تلخ کمک کند.